demiryolu heyelan

Heyelan Toprak Kayması Nedir?

Heyelan (toprak kayması) ülkemizde sıklıkla görülen, zemin tabakalarının doğal faktörler veya insan yapımı müdahaleler nedeni ile yamaç aşağı kayarak hareket etmesi olayıdır. Heyelan afetinde bazen küçük, bazen de çok büyük kütleler hareket eder. Toprak kayması ülkemizde pek de dikkate alınmayan bir afet gibi gözükse de yolların kapanmasına, yerleşim alanlarının toprak altında kalarak yok olmasına, dere ve kanalların akış yollarını kapatarak sel ve su basmalarına ve her şeyden önemlisi önemli miktarda can ve mal kaybına neden olur.

heyelan

Heyelan Toprak Kayması

Yukarıdaki görselde genel olarak toprak kayması yaşanan topoğrafik yapılar ve durumlar gösterilmiştir. Heyelanın yaşandığı durumlar genel olarak aşağıda özetlenmiştir.

  • Kontrolsüz dolgu ile yapılan kara ve demir yollarında heyelan
  • Kaya düşmesi nedeni ile heyelan
  • Akarsu yatağında akan birikintiler
  • Nehir kenarında toprak kayması nedeniyle göçme
  • Deniz tabanında kayma
  • Dik eğimli yamaçlarda erozyon ve heyelan

Toprak Kaymasını (Heyelan) Etkileyen Faktörler

Heyelan Şev Eğimi

Heyelan Eğim

Toprak Eğimi

Arazi üzerindeki eğim, heyelan ve toprak kaymalarını tetikleyen en önemli etkenlerden biridir. Şevdeki(yamaç) eğim arttıkça özellikle yer çekimi etkisi ile toprak/kaya kütleleri daha kolay yer değiştirir. Karadeniz, Akdeniz ve Doğu Anadolu bölgeleri eğim ve yükseltinin fazla olması nedeniyle heyelanın diğer bölgelere göre daha fazla görüldüğü bölgelerimizdir. Bu durumun aksine İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Marmara bölgelerinde ise yeryüzünün daha az eğimli olması nedeniyle heyelana daha az rastlanır.

Heyelan Yağış

Yağış Miktarı

Yağış Miktarı

Yağmur ve kar heyelanın hem büyüklüğünü hem de miktarını arttıran önemli faktörlerdir. Yağmur ve kar suyu tabakaların içine sızarak zeminin (toprağın) ağırlığının büyük oranda artmasına neden olur. Heyelan toprağın ağırlığı ile doğru orantılı olduğu için yağışın ve toprağın içine sızan suyun artması kayma miktarını arttırır. Kılcal su malzemenin (zeminin) içsel sürtünmesini azaltarak danelerin birbirine tutunma kapasitesini düşürür. Ülkemizdeki heyelan olaylarının büyük bir kısmı nemin ve yağış miktarının fazla olduğu mevsimlerde oluşur.

 

heyelan toprak özellikleri

Toprak Özellikleri

Zemin Özellikleri

Özellikle killi ve siltli zeminler sudan daha fazla etkilenen tipte zeminlerdir. Bu malzemelerde tabakalar arasına sızan su ile şişen ve taşıma kapasitesini kaybeden zemin daha fazla toprak kaymasına neden olurlar. Bu durumun aksine daha büyük daneli zeminler, kayalar ise suyun serbestçe akmasına (Drenaj) izin vererek yağmur ve kar suyundan daha az etkilenirler. Bu tür zeminlerin bulunduğu arazilerde toprak kayması daha azdır.

Heyelan Jeolojik Yapı

Jeolojik Yapı

Jeolojik Yapı ve Tabakaların Durumu

Zemin tabakalarının eğimin yönünde uzaması torak kaymasını arttıran bir durumdur.

Heyelan Yerçekimi

Yerçekimi

Yerçekimi

Doğal etkenler, insan yapımı müdahaleler, zemin tipi heyelan miktarını arttıran veya azaltan unsurlardır. Yer çekimi ise toprak kaymasının ana nedenidir. Zayıflayan zeminde yamaç/şev üzerindeki kütleler yer çekimine bağlı olarak aşağıda çekilir. Çekim gücü toprağı yerinde tutan kuvvetleri (sürtünme/tutunma) aştığı anda heyelan meydana gelir.

Deprem

Heyelan Deprem

Doğal Afetler

Deprem, sel gibi doğal afetler heyelan miktarını önemli oranda arttırır.

 

Heyelan Kazı

İnsan Yapımı Kazılar

İnsan Yapımı Müdahaleler

Yamaç üzerinde yapılar yapılması, yamacın önünün kazılması ve doğal jeolojik yapının bozulması toprak kaymasını tetikleyen başlıca nedenler arasında gelir. Kara ve demir yolu imalatları, tünel ve baraj yapım çalışmaları sırasında toprak kayması sıklıkla yaşanan bir durumdur.

Heyelandan Korunmanın Yolları

  • Arazi çalışmaları ve araştırmalar yapılarak heyelan ihtimali yüksek olan bölgelerin yerleşime açılmaması.
  • Şevlerin/Yamaçların doğal dengesini bozmadan drenaj kanalları ve çözümleri oluşturarak yağmur ve kar suyunun zemin alt tabakalarına inmesini engellemek.
  • Heyelan olasılığı olan yamaçlarda toprak çalışmalarını (kazı, dolgu) dikkatli yaparak gerekli koruma tedbirleri almak. (Şev dibinde istinat yapıları oluşturulması vb.)
  • Yamaç/Şev doğal dengesinin korunarak bitki örtüsünün yok edilmesine engel olmak.
  • Şevlerin, toprağın geoteknik (jeoteknik) yöntemler kullanılarak güçlendirilmesi, kütlelerinin hafifletilmesi (Geosentetik donatılı yapılar (MSE), hafif dolgular vb.)
  • Şev yüzeylerinin erozyon kontrol malzemesi ile korunması. (Geocell Hücresel Dolgu Sistemi)